Sam Arts (professor Strategie) wil wedden op de juiste paarden: “Slechts een klein deel van het onderzoek zorgt voor échte doorbraken”

In Vlaanderen hebben we een sterke reflex om onderzoeks- en innovatiemiddelen zo gelijk mogelijk te verdelen. Dat lijkt eerlijk, maar volgens Sam Arts, professor Strategie aan de KU Leuven, is het allesbehalve efficiënt. “In wetenschap en technologie is waardecreatie scheef verdeeld. Wie dus echt wil versnellen, moet durven kiezen.”

Het probleem is niet dat Europa en Vlaanderen te weinig investeren in onderzoek, maar wel dat de middelen zo versnipperd zijn. “Elk land, elke regio en vaak elke instelling verdeelt middelen volgens gelijkaardige principes.” Het gevolg: veel goede initiatieven, maar weinig structurele doorbraken. 

Iedereen gelijk, dat is niet the way to go?

“Als je kijkt naar wetenschappelijke vooruitgang of economische impact, dan zie je altijd hetzelfde patroon: een kleine minderheid van onderzoekers, projecten en domeinen is verantwoordelijk voor het grootste deel van de doorbraken en waardecreatie. Dat het beleid grijpt naar het ‘iedereen gelijk’-principe is begrijpelijk, maar niet het meest efficiënte. In wetenschap en technologie werkt een evenredige verdeling niet. Door middelen zo gelijk mogelijk te spreiden, investeer je te weinig waar het échte potentieel zit.”

Het is wel de veiligste optie.

“De middelen worden inderdaad vaak voorzichtig ingezet. Projecten waarvan de aanpak en haalbaarheid vooraf goed te onderbouwen zijn, krijgen de voorkeur. Dat zie je bij veel financieringssystemen. Zo moet je bij het FWO (Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek, red.) op alle criteria goed scoren, waaronder de kwaliteit van de onderzoeksaanpak en de haalbaarheid van het project. Dat is logisch en belangrijk, maar het creëert ook een spanning: radicalere ideeën vinden daardoor moeilijker middelen. Die vernieuwende projecten zijn risicovol omdat het minder zeker is dat ze haalbaar of succesvol zijn, maar ze hebben wel meer potentieel op lange termijn.”

Is dat typisch Vlaams?

“Het is niet alleen Vlaams, maar ook Europees. Elk land, elke regio heeft zijn eigen mechanismen voor financiering, die dan ook intern nog eens middelen verdelen over universiteiten en domeinen. Dat leidt tot sterke fragmentatie. Het risico is dat je dan wel veel goed onderzoek hebt, maar te weinig echte doorbraken.”

Het is dus een kwestie van keuzes maken?

“We moeten strategisch denken op lange termijn. In het verleden deden we dat wél al, bijvoorbeeld met imec en VIB. Dat zijn schoolvoorbeelden van zo’n langetermijndenken. Ze kregen consistente steun, ook zonder onmiddellijke return. Zulke ecosystemen bouw je niet op korte termijn.”

Zou zo’n keuze vandaag nog kunnen?

“Dat vraagt vooral langetermijnvisie en volgehouden engagement. Je kan niet zeggen: we investeren vijf jaar en verwachten wereldleiderschap. Doorbraken vragen tijd, focus en het lef om ook bij tegenslagen te blijven investeren.”

Moet Vlaanderen dan expliciet kiezen voor strategische domeinen?

“Absoluut. Dat betekent: kijken waar je vandaag al sterke expertise, talent en infrastructuur hebt, en daar bewust op verder bouwen. Niet proberen overal een beetje goed in te zijn.”

Wat is volgens jou dé onmisbare schakel om innovatie in Vlaanderen te versnellen?

“We moeten beter in kaart brengen waar het wetenschappelijk en technologisch potentieel zit. Dat kan objectiever dan vaak wordt gedacht: via expertise, output, internationale positionering. Niet kiezen is vandaag misschien het grootste risico.”